وضعيت عمرانى و اجتماعى وضعيت عمرانى مكه ، بسان همان وضعيتى بود كه از دورهء ايوبى بيان كرديم . ديوار شهر به همان كيفيتى كه قتادة بن ادريس بنا كرد ، باقى ماند . تقى الدين فاسى « 1 » كه در اين دوره مىزيست ، به وصف آن پرداخته مىگويد : شهرى مستطيل شكل است كه سه ديوار دارد : ديوار طرف معلات كه دو دروازه دارد ؛ ديوار طرف شبيكه كه يك دروازهء بزرگ دارد ؛ و ديوار سمت يمن كه در مسفله است . معناى سور در اين‌جا ، ديوارى است كه بين دو كوه كشيده مىشود ، زيرا مكه از جهات ديگر در محاصرهء كوه‌ها قرار دارد . ابن مجاور وصفى دارد كه تأييد كنندهء همان وصف فاسى است ؛ جز آن كه او نقشه‌اى دايره‌وار بسان نقشه‌هايى كه براى شهرها كشيده مىشود ، ترسيم كرده كه در نسخهء خطى كتابش كه با خط بسيار بدى در كتابخانهء حَمَد جاسر در رياض هست ، آمده است . ابن بطوطه هم در سفرنامه‌اش از اين دوره ، سال 725 ، از مكه ياد كرده مىنويسد : دروازه‌هاى مكه در اين دوره سه عدد بود : باب مَعْلات ، باب شبيكه ، و باب مسفله . « 2 » اينها همان درهايى است كه ابن جبير در سفرنامه‌اش از روزگار ايوبىها ياد كرده است . ابن بطوطه مىنويسد : او شاهد بازار بزرگى در ميان صفا و مروه بوده كه در آن انواع حبوبات و گوشت و خرما و روغن و ديگر ميوه‌ها عرضه مىشده و سعى كنندگان گرفتار ازدحام مردمانى كه در آن‌جا براى خريد در درب مغازه‌ها مىآمدند ، بوده‌اند . « 3 » سپس مىگويد : در سمت راست مروه ، خانهء امير مكه عطيفه فرزند ابونمى قرار دارد . خانهء رميثه در رباط شرابى نزديك باب بنى شيبه ( باب السلام ) است و هر روز ، وقت نماز مغرب در خانهء آنها طبل نواخته مىشود . « 4 » سپس از زاهر « شهداء » ياد كرده و اين كه خانه‌ها و بازارها و باغستان‌هايى در آنجا ديده است . « 5 » ابن بطوطه به تفصيل در بارهء اخلاق و عادات مردم مكه سخن گفته و

--> ( 1 ) . شفاء الغرام ، ج 1 ، ص 10 . ( 2 ) . رحلة ابن بطوطه ، ج 1 ، ص 80 . ( 3 ) . همان . ( 4 ) . همان . ( 5 ) . همان .